از سردرگمی تا هویت؛ چگونه نوجوانمان را در مسیر خودآگاهی همراهی کنیم؟
یادتان هست وقتی فرزندتان تازه راه افتاده بود، چقدر ذوق می‌کردید؟ تلوتلو می‌خورد، زمین می‌خورد، اما بالاخره یاد می‌گرفت تعادلش را حفظ کند. نوجوانی دقیقاً همان دوران است؛ منتها این‌بار نه روی پاهایشان، که روی «هویت» و «شخصیتشان» تلوتلو می‌خورند تا راه رفتن در دنیای آدم‌بزرگ‌ها را یاد بگیرند
وقتی نوجوان ما یک روز می‌گوید می‌خواهد برنامه‌نویس شود، فردا تصمیم می‌گیرد گیتار بزند، روز بعد با دوستش قهر می‌کند و گوشه‌گیر می‌شود و روز دیگر از زمین و زمان شاکی است، در واقع دارد یک فریاد زیرپوستی می‌زند: من دارم دنبال خودم می‌گردم، لطفاً کمکم کنید
برای اینکه بتوانیم در این مسیر دستشان را بگیریم، ابتدا باید دو قطب‌نمای مهم را بشناسیم: خودآگاهی و خودشناسی
خودآگاهی با خودشناسی چه فرقی دارد؟
خیلی از ما این دو کلمه را به جای هم به کار می‌بریم، اما در دنیای روان‌شناسی و کوچینگ، این دو مثل «عکس قطار» و «سوار قطار بودن» هستند!
خودشناسی (Self-Knowledge):یعنی اطلاعات شناسنامه‌ای و روحی ما. اینکه من بدانم درون‌گرا هستم یا برون‌گرا، چه استعدادهایی دارم، چه تیپ شخصیتی دارم و علایقم چیست. خودشناسی بیشتر جنبه‌ی دانش و اطلاعات دارد. مثل اینکه بدانم موتور ماشینم چطور کار می‌کند.
خودآگاهی (Self-Awareness): یعنی حضور در لحظه. اینکه من همین حالا بفهمم چه حسی دارم، چرا عصبانی شدم، افکارم چطور دارند روی رفتارم اثر می‌گذارند و رفتارهایم چه تاثیری روی دیگران دارد. خودآگاهی یعنی مهارت رصد کردن خود در لحظه
یک شوخی واقعی: نوجوان شما ممکن است در تست‌های شخصیت‌شناسی شرکت کرده باشد و بداند که تیپ شخصیتی‌اش چیست (خودشناسی)، اما وقتی در جمع فامیل یا مدرسه یک‌دفعه از کوره در می‌رود و با عصبانیت در را به هم می‌کوبد، بدون اینکه بفهمد چرا این‌قدر برافروخته شده، در آن لحظه «خودآگاهی» ندارد.
خودشناسی یعنی بدانم چه ابزارهایی در جعبه ابزارم دارم؛ خودآگاهی یعنی بدانم چطور و کجا در لحظه از آن‌ها درست استفاده کند
بگذارید دو ماجرای ملموس را با هم مرور کنیم که شاید شبیه به اتفاقات خانه خودتان یا اطرافیانتان باشد:
۱. ماجرای آرش و «تولید محتوا»
آرش ۱۵ ساله است. کل تابستان کارش شده بود اصرار به خرید یک رینگ‌لایت، میکروفون یقه ای و گوشی مدل بالاتر. می‌گفت می‌خواهد مثل یوتیوبرها کانال بزند و پولدار شود. پدر و مادر با کلی دویدن و هزینه، وسایل را خریدند. آرش دو تا ویدیو ضبط کرد، اما بعد از یک هفته کل وسایل رفت گوشه کمد و آرش دوباره چسبید به بازی‌های کامپیوتری.
پشت صحنه چی بود؟ آرش خودش را خوب نمی‌شناخت. او فکر می‌کرد عاشق تولید محتواست، اما در واقع او تشنه‌ی «دیده شدن، تایید شدن و داشتن یک جایگاه مستقل در جمع دوستانش» بود. اگر آرش خودآگاهی داشت، در لحظه متوجه می‌شد که نیاز واقعی‌اش چیست و به جای هزینه تراشیدن و بعد حس سرخوردگی، می‌توانست آن نیاز به دیده شدن را در تیم فوتبال مدرسه یا نوشتن داستان‌های کوتاه تخلیه کند.
۲. ماجرای مهسا و انتخاب رشته کنکور به سبک «دیگران چه می‌گویند؟»
مهسا سال دهم تجربی است. درسش خوب است اما هر شب با گریه و سردرد می‌خوابد. مادرش می‌گوید: «پزشکی قبول شوی آینده‌ات تضمین است.» مهسا در ظاهر قبول کرده، اما ته دلش آشوب است. او در جلسات کوچینگ متوجه شد که ارزش‌های درونی‌اش «آزادی، هنر و خلق کردن» است، در حالی که پزشکی یعنی «چارچوب، شیفت‌های طولانی و استرس مداوم».
پشت صحنه چی بود؟او هویت خودش را بر اساس «انتظارات مادرش و پرستیژ اجتماعی فامیل» تعریف کرده بود (هویت عاریه‌ای). وقتی مهسا یاد گرفت بین ارزش‌های واقعی خودش و خواسته‌های دیگران مرز بگذارد، توانست با آرامش و منطق با والدینش گفتگو کند و مسیری را انتخاب کند که در آن هم استعدادش شکوفا شود و هم روانش آرام باشد.
والدین چطور می‌توانند نقش «آینهِ بغل» را بازی کنند؟
آینه بغل ماشین قرار نیست رانندگی کند، فقط به راننده کمک می‌کند نقاط کورش را ببیند. ما هم برای نوجوانمان همین نقش را داریم:
- سوال بپرسید، متهم نکنید: به جای «چرا باز این‌قدر رفتی تو گوشی؟» بپرسید: «حس می‌کنم این چند روز بی‌حوصله‌ای و بیشتر می‌ری تو گوشی، چیزی ذهنت رو مشغول کرده؟»
- به احساساتش اسم بدهید: وقتی عصبانی است، به جای نصیحت بگویید: «می‌فهمم که الان کلافه و ناامیدی…» این کار به او کمک می‌کند احساساتش را بشناسد و مدیریت کند
- بگذارید طعم انتخاب‌هایش را بچشد: اگر می‌خواهد کلاس عکاسی برود و بعد رهایش کند، سرزنش نکنید. بپرسید: «فکر می‌کنی چی شد که اولش خیلی دوست داشتی ولی الان نه؟» این سوال یعنی دعوت به خودآگاهی.
دیدگاهتان را بنویسید